Κυριακή, 7 Φεβρουαρίου 2010

Η κατανόηση του Άλλου. Διαβάζοντας το πεζογράφημα του Ιωάννου "Στου Κεμάλ το σπίτι"


Θεωρώ πως μια από τις βασικότερες λειτουργίες της λογοτεχνίας είναι η συμβολή της στην κατανόηση του Άλλου, του διαφορετικού. Ασκήσεις προσέγγισης της ετερότητας τα κείμενα, ακούραστα, με αστείρευτη επιμονή, μιλώντας στο συναίσθημα και τη σκέψη, χτίζουν γέφυρες για την αντίπερα όχθη.
Πολύ καθαρά φαίνεται αυτό και στο πεζογράφημα του
Γιώργου Ιωάννου
"Στου Κεμάλ το σπίτι"
( σελ. 265 του σχολικού βιβλίου).

Οκτώ παράγραφοι όλες κι όλες. Χωρίς καν δράση. Με ένα πρόσωπο χωρίς ταυτότητα. Ένα πρόσωπο που ανήκει στην "απέναντι"πλευρά. Μια ανεπιθύμητη ξένη γυναίκα.Τι ζητάει και κάθε χρόνο έρχεται και ξανάρχεται "στο σπίτι μας";
Μέσα σε ένα τόσο δύσκολο πλαίσιο επιλέγει ο Ιωάννου να μας μιλήσει για τις χαμένες πατρίδες. Για την προσφυγιά. Για τη νοσταλγία. Μέσα από τον Άλλο μας κάνει να δούμε τον εαυτό μας. Διακριτικά, αργά, περιγράφοντας την ξένη γυναίκα, καταφέρνει να περιγράψει τη μέσα μας ερημιά. Και κάπου εκεί, στο ναυάγιο της Ιστορίας, να θυμίσει πώς συναντιούνται οι άνθρωποι.

"Δεν ξαναφάνηκε εκείνη η μαυροφορεμένη γυναίκα…"
Εκείνη η γυναίκα που τη σύντριψε η Ιστορία, που της έδωσε όνομα εθνικό, που την όρισε πρόσφυγα , που την προίκισε με την αγιάτρευτη νοσταλγία της χαμένης πατρίδας.

Ένα πηγάδι, ένα ποτήρι νερό, λίγα μούρα, τα παράξενα, μακρινά ονόματα, ένα κατώφλι, ένα θαυμάσιο ψηφιδωτό οι σύνδεσμοί της με τη γη, με το παρελθόν, εκεί που τώρα ζητάει επίμονα να φωλιάσει η μνήμη της. Ν' ακουμπήσει, να βρει στέρεο έδαφος να πατήσει, να μπορέσει να περπατήσει τα μουσκεμένα χιλιόμετρα που η Ιστορία απλώνει μπροστά της. Κι ας μην ξαναγίνει ποτέ κόρη σαν τα κρύα τα νερά. Κι ας μην ξυπνήσει ποτέ η παλιά δόξα που άφηνε έκθαμβη τη γειτονιά.

"Τέτοιο σπαραγμό δεν ματαείδα". Κι ας είναι ο σπαραγμός της τουρκάλας, της άλλης μεριάς που τι θέλει τώρα και μπουρδουκλώνεται στα πόδια μας. Η προσφυγιά, η νοσταλγία, δεν έχουν πατρίδα. Η απώλεια στέκεται πάνω από τις ετικέτες. Μαλακώνει η καρδιά, ζεσταίνεται. Οι άνθρωποι συναντιούνται στην πίκρα, στη νοσταλγία, στην κοινή μοίρα του πρόσφυγα. "Είχαμε κι εμείς αφήσει σπίτια κι αμπελοχώραφα εκεί κάτω". Καταλαβαινόμαστε τώρα, δε χρειάζονται περισσότερα.

Δεν κατάφερε η άγνωστη, μυστηριώδης γυναίκα να προκαλέσει ανησυχία. Κανείς δε δηλώνει τίποτα από την αρχή, μα όλοι γνωρίζουν. Τα στοιχεία της ταυτότητας του πρόσφυγα δεν κυλάνε μόνο στις φλέβες της γυναίκας, αλλά και της οικογένειας του αφηγητή. Η προσηλωμένη ματιά που διαπερνάει το παρόν και ακουμπάει πίσω στο χρόνο. Η πεισματική επιστροφή. Οι χυμοί της γης, ένα χαρτάκι που τυλίγει λίγους καρπούς, το φύτεμα του σπόρου στην ξενιτιά, το πηγάδι της αυλής με το ζείδωρο νερό, τα ιερά ονόματα, αλλά κι όλη αυτή η ταραχή, η συναισθηματική ένταση. Η μνήμη, η μνήμη, η μνήμη.

Στο πρόσωπο της μαυροφορεμένης γυναίκας οι οικείοι βλέπουν το πρόσωπό τους. Έχουν κι αυτοί αποχωριστεί βίαια από τα πηγάδια τους Ξέρουν. Βαθιά. Κι όσο πιο πολύ παρελθόν στις πλάτες τους, τόσο βαθύτερα: "Θα σου τα έβαζα σ' ένα κουτί, αλλά δε βαστάνε για μακριά".

Σπαράγματα κόσμων που χάνονται. Ερείπια πολέμων και των ιστορικών αλλαγών. Και η νέα εποχή που πλησιάζει αδίστακτα απειλώντας να ισοπεδώσει ό,τι έμεινε και κυρίως τη μνήμη, ναρκώνοντας και κοιμίζοντάς τη σε φρικαλέα, εξαμβλωματικά οικοδομήματα. Και που ξεβράζει ανθρώπους ανέστιους, λειψούς, συντριμμένους, ξερριζωμένους απ' ό,τι τους έδενε πιο σφιχτά με τη ζωή.
Που στην απελπισία τους, σπασμωδικά, ζητούν να γίνουν ένα με τα θεμέλια των εστιών τους, φιλούν τη γη τους, κυλιούνται κάτω, σπαράζουν.
Έρημοι και μόνοι.

15 σχόλια:

Χαρμολύπη είπε...

τι όμορφο το σχολιο σας πάνω στο κείμενο, τι όμορφη προσέγγιση, γεμάτη ευαισθησία... !

πώς φαίνεται μέσα απο ένα κείμενο ο άνθρωπος μου μέσα του έχει φλόγα?!

Γιατί δεν βλέπετε μονο την ύλη...
μα ξέρετε, η ύλη είναι τέχνη...
και η τέχη είναι ευαισθησία, ανθρωπιά...


Ζηλεύω τους μαθητές σας!
;)

HnH είπε...

Λοιπον,λοιπον, γραφω για δυο λογους:
Ακουγεται ενας αγαπημενος μου στιχος :"η μνημη, η μνημη, η μνημη" Και θυμαμαι εντονα εκεινο το σχολιο .Η μνημη άκλιτη ή ακλητη...

Και βεβαια μιλας για γνωστους-αγνωστους και συ ε;;; Ειναι σκληρη μερικες φορες η ιστορια! Μα ειδες, οπως ελεγε ο Καρυωτακης, ποιος τελευταιος θα γελασεις;; Υπαρχουν στιγμες που σκεφτομαστε κ την αλλη μερια, την ξενη, που εχουμε συνδεσει με την απανθρωπια και τη βια...

Τελος, ναι χαρμολυπη, και σε μενα γενιεται το τερατακι της ζηλειας σε καθε αναρτηση..:(

Τελικα βγηκαν τρεις οι λογοι!!!!Καλη βδομαδαααα!!!!!

Χαρμολύπη είπε...

kalh evdomada!!! :)

Διονύσης Μάνεσης είπε...

Χαρμολύπη,
Θαυμάσιο αυτό, να το ακούς από ένα μαθητή: "η ύλη είναι τέχνη"
Ε, ναι. Κι όσο και να "προσπαθούμε" δε θα καταφέρουμε να την υποβιβάσουμε σε επίπεδο ύλης. Μπορεί να είναι άλλο πράγμα να κάνουμε σωστά τη δουλειά μας για τις εξετάσεις κι άλλο να απολαμβάνουμε την τέχνη, ωστόσο κανείς δε μας λέει πως δε γίνονται μαζί και τα δύο.

Σ' ευχαριστώ για την επίσκεψη, τα καλά σου λόγια. Καλά διαβάσματα να 'χεις - με κάθε έννοια! :-)

Διονύσης Μάνεσης είπε...

ΗηΗ,

...άλλλοτε γεννάει δάκρυα για ό,τι χάθηκε, άλλοτε προσφέρει παραμυθία στις απουσίες του παρόντος. Η μνήμη. Αναπηρία, πάντως, η απουσία της.
Όσο για την άλλη μεριά, η άλλη πλευρά είμαστε εμείς, αν μας κοιτάξεις από απέναντι. Κι αν κοιτάξεις τα μέσα κοινά, αυτά που κι ο Ιωάννου επισημαίνει, οι δυο πλευρές είμαστε ένα και το αυτό. Τουλάχιστον έτσι καταλαβαίνω από το διήγημα.
Καλό βράδυ.

Χαρμολύπη είπε...

Το διήγημα του Ιωάννου είναι το πρώτο που έχω διαβάσει που προβάλλει και την "άλλη" πλευρά, η οποία όμως είναι ίδια με την δική μασ( την ελληνική)...
σαν να γκρεμίζονται τα τείχη που υψώθηκαν...
κι έτσι η Νοσταλγία κ η αγάπη για την χαμένη πατρίδα δεν έχουν εθνικότητα... είναι δυο συναισθήματα... Αισθάνομαι, πως σ αυτό το κείμενο τα δύο έθνη γίνονται ένα μέσα απο μία βαθιά ανθρώπινη ανάγκη, αυτή της ανάμνησης..

Επίσης, είναι
άλλη μια απόδειξη πως οι απλοί άνθρωποι μοχθούν για τα ίδια πράγματα,νοσταλγούν την πατρίδα τους, δεν θέλουν τον πόλεμο.


- Μακάρι και καθγηγτρία μου να θεωρούσε την ύλη, τέχνη... κι όχι Μόρια... βαθμοί... Εξετάσεις. κόκκινα εκνευριστικά στυλό, τυποποιημένες απαντήσεις, "απαντήσεις εξαμβλώματα.." -

HnH είπε...

Και ο "αιχμαλωτος" εδειχνε την αλλη πλευρα, αλλα οχι απο την... "καλη" οπτικη ετσι??
Εδειχνε βεβαια εθιμα και ποσο καλοι ηταν οι "αλλοι".. αλλα δεν ηξεραν την αληθεια....
θα ταιριαζε για παραλληλο??
καληνυχτα..

σημ:βαθμους πηρατε???

Χαρμολύπη είπε...

o "aixmalwtos" einai eksw...
den to diavasa akomi den prolava.

apantisi stin simeiwsi. phrame simera . va9moi... allo sfalma tou ekpaideutikou.
kala de 9a itan na xairomaste tin gnwsi?
na min vlepoume tis manades ( autes tis katines) na zugiazoun va9mous...
na trefoun ton egwismo tous.
na trefoun ton egwismo tous...
ti megalo 9auma na diavazoun ta paidia, mono gia na diavazoun.
etsi epeidi tous aresei.
oxi gia tin apolavi...
proswpika, panta eixa aristous va9mous kai imoun parastatria... pote omws den edwsa simasia stous va9mous.. diavaza otan goustara...diavaza epeidi i gnwsi pragmatwnei tin uparksi mou... :)

HnH είπε...

χεχε, χαρμολυπη, βασικα δεν πηγαινε σε σενα το σχολιο!!:ΡΡΡ Ξερω οτι ειναι εκτος, οποτε γιαυτο δεν ηταν για σενα... Πού να προλαβεις κ τον αιχμαλωτο; ειναι τεραστιο...
αλλα δεν πειραζει...:)

μα! συνηθως οποιος ΔΕ διαβαζει για τους βαθμους αυτος ειναι και καλυτερος, γιατι ευχαρηστιεται τη γνωση,,,
Ξερεις ποσοι μου ελεγαν περσι, καλα, διαβαζεις φυσικη;;;; Λες και ηταν αδιανοητο... Κι ομως, η φυσικη ειναι πανεμορφο μαθημα.. Διαβαζα και τα μαθηματικα,οχι τρελα πραγματα, γενικες γνωσεις..Και τωρα εχω τη χαρα να καταλαβαινω τι σημαινει να μιλανε οι αλλοι η τα βιβλια για παραγώγους, στατιστικες κλπ κλπ....

Διονύσης Μάνεσης είπε...

Χαρμολύπη,
Μου φαίνεται τα λες πολύ ωραία για τη νοσταλγία, την αγάπη, την κοινή βάση των συναισθημάτων που αίρεται πάνω από εθνικότητες.

Μ' άρεσε και η μεταφορά της έκφρασης του Ιωάννου, με τα εξαμβλώματα:-))
Παρόλα αυτά, ίσως η κυρία σου να μην ξεχνά το πού σας οδηγεί αυτή η χρονιά, το πόσο απαραίτητο σας είναι να περάσετε από όλα αυτά τα "εξαμβλώματα", για να έχετε την επιτυχία στη σχολή που θέλετε.
Το κακό είναι πως το σύστημα στο οποίο συμμετέχουμε δεν το ορίσαμε εμείς. Έτσι, διόλου απίθανο η κυρία σου να κάνει καλά τη δουλειά της εφαρμόζοντας ό, τι πρέπει να εφαρμόσει. ( Πειστικός; Μμμ..)

Διονύσης Μάνεσης είπε...

Ειρήνη,
Όχι, δε νομίζω. Δε βρίσκω κάποιο απόσπασμα που θα μας έκανε για παράλληλο, απ' το Δούκα.
Ο Δούκας φώτισε και την "άλλη" πλευρά, αλλά μέσα στο σύστημα των ισορροπιών που επιδίωκε. Τόσο στους έλληνες όσο και στους τούρκους φώτισε και τις δυο τους πλευρές. Πάντως, έχεις δίκιο, το συμπέρασμα που μπορεί να φτάσει ο αναγνώστης και των δύο μπορεί να είναι κοινό - κάτι σαν κι αυτό που γράφει πιο πάνω η Χαρμολύπη.

Βαθμούς εγώ δεν παίρνω...δίνω.
( κι αυτό μου τη...δίνει!) Μεθαύριο. Διαθέτεις κανένα καταφύγιο, να μου υποδείξεις;!
Καλό σου βράδυ:-)

Διονύσης Μάνεσης είπε...

Χαρμολύπη,
Τι ωραία πράγματα γράφεις! Να αρχίσω να στενοχωριέμαι που δε σε έχω μαθήτρια;; "Να χαιρόμαστε τη γνώση;" Είναι τόσο δύσκολο, άραγε, για να είναι τόσο σπάνιο;;
Στις χαρές σου, λοιπόν, όπερ εστί μεθερμηνευόμενον: να γνωρίζεις! :-)

HnH είπε...

Μπαααα... οπου και να κρυφτεις θα σε βρουνε οι μαθητες.....

Διονύσης Μάνεσης είπε...

Ειρήνη,
Μπορεί να με τρομοκρατείς, αλλά μάλλον έχεις δίκιο...
Καλημέρα.

HnH είπε...

Διονυση,
χαααχ...

λοιπον οχι! πρεπει να εισαι αντικειμενικος (ενταξει τωρα στην Γ΄λυκ. ποσο αντικειμενικος;;) αλλα αν εχεις και αλλες ταξεις.. εκει....
(λογικα τωρα θα δωσατε βαθμους)

α! ξε- αρρωστησες;; ;)