Τρίτη, 20 Οκτωβρίου 2009

Ρεαλισμός, ηθογραφία, Βιζυηνός


Αποσπάσματα από μια μελέτη της Ανδρονίκης Μαστοράκη που εξετάζει τον τρόπο που ο Βιζυηνός συνομιλεί με τα λογοτεχνικά ρεύματα της εποχής του, το ρεαλισμό, την ηθογραφία, τη σχέση του και την απόστασή του απ' αυτά, μπορούμε να δούμε σήμερα.
Η μελέτη της Μαστοράκη αφορά σε δυο άλλα διηγήματα του Γ.Βιζυηνού ( Μοσκώβ Σελήμ και Το μόνον της ζωής του ταξείδιον), αλλά εδώ κρατάμε αυτά μου μας εξυπηρετούν για να προσεγγίσουμε προσεκτικότερα το "δικό μας" διήγημα, Το αμάρτημα της μητρός μου.
Μπορείτε να το διαβάσετε σε συνάρτηση με την εργασία που είχαμε σήμερα για την ηθογραφία.

" Στα μέσα του 19ου αιώνα εμφανίστηκε στην Ευρώπη ένα καλλιτεχνικό κίνημα που έμελλε να αποτελέσει αντικείμενο πολλών συζητήσεων. Το κίνημα αυτό, που ονομάστηκε ρεαλισμός, αποτέλεσε τον πρόδρομο του νατουραλισμού και πρότεινε, μέσα από την αντικειμενική παρατήρηση, την αντίδραση στις ρομαντικές υπερβολές της φαντασίας: την κυριαρχία του επιστημονισμού, του εμπειρισμού και του θετικισμού. Η εφαρμογή του θεμελιακού αιτήματος του ευρωπαϊκού ρεαλισμού, η πιστή αναπαράσταση της σύγχρονης πραγματικότητας, σε χώρες με καθυστερημένη βιομηχανική ανάπτυξη, δεν μπορούσε ν' αγνοήσει βέβαια μια βασική όψη της δικής τους πραγματικότητας: την αγροτική. Έτσι, δημιουργείται ένας ξεχωριστός κλάδος του ευρωπαϊκού ρεαλισμού που επικεντρώνεται στη ζωή μικρών, αγροτικών κοινωνιών.
Οι Έλληνες πεζογράφοι που εμφανίστηκαν στο τέλος της δεκαετίας του 1870 και στη δεκαετία του 1880 προσάρμοσαν στα ελληνικά τις συμβάσεις αυτού του είδους του ρεαλισμού που έγινε γνωστός με το συμβατικό όρο ηθογραφία.Μέσα σ' αυτό το πνεύμα οι νεοέλληνες συγγραφείς ηθογραφικών διηγημάτων αναλαμβάνουν ν' αναπαραστήσουν την ποιμενική ζωή κάποιας συγκεκριμένης περιοχής βασίζοντας την αναπαράσταση αυτή στην ιδιαίτερη διάλεκτο, στο λαϊκό πολιτισμό και στο συγκεκριμένο περιβάλλον. Η ηθογραφική πεζογραφία καταλήγει σε δύο βασικές κατευθύνσεις: α) ειδυλλιακή ωραιοποίηση της καθημερινής ζωής στην ύπαιθρο, και β) ενασχόληση και με τις σκοτεινές, σκληρές όψεις της καθημερινής ζωής στον ίδιο πάλι φυσικό χώρο.
Τον Βιζυηνό μπορούμε να κατατάξουμε σ’ αυτό που ο Βουτουρής ονομάζει ‘ρεαλιστική αγροτική ηθογραφία’. Χρησιμοποιεί μεν τις συμβάσεις του ρεαλισμού, αλλά ακραία με σκοπό να τις ανατρέψει. Από την μια μεριά χρησιμοποιεί τους νόμους του ρεαλισμού, κατά το πρότυπο του Balzac, την εξονυχιστική δηλαδή παρατήρηση και την φροντίδα για τεκμηρίωση έτσι ώστε να επιτυγχάνει την πειστική αναπαράσταση των πράξεων των ηρώων του, την επιτυχημένη σκιαγράφηση των χαρακτήρων και την επιτυχημένη ερμηνεία της συμπεριφοράς τους. Από την άλλη όμως, χρησιμοποιεί και «τους νόμους της αγωνίας και της πλάνης που θέτουν υπό αμφισβήτηση την ύπαρξη μιας και μοναδικής πραγματικότητας, την οποία υποτίθεται ότι αποδίδει ο ρεαλισμός».

Με τον ίδιο τρόπο χρησιμοποιεί όλες τις αφηγηματικές τεχνικές του ηθογραφικού διηγήματος, για διαφορετικό όμως σκοπό και με διαφορετικό αποτέλεσμα από τους σύγχρονούς του ηθογράφους. Για παράδειγμα, [μπορεί να αναφέρεται] σε γεγονότα που συνέβησαν στο παρελθόν, η άμεση παρουσία όμως του αφηγητή, με την χρήση πρωτοπρόσωπης αφήγησης, «καθορίζει αυτόματα και τη φύση του αντικειμένου του, μεταβάλλοντάς το σε σύγχρονο και πραγματικό, δηλ. σε ντοκουμέντο». Επιτυγχάνεται με τον τρόπο αυτό, ταυτόχρονα, η απαίτηση για το σύγχρονο του θέματος και για την αληθοφάνεια της αφήγησης. Τον ίδιο σκοπό εξυπηρετεί και η υιοθεσία λόγιου λόγου –καθαρεύουσα– όταν απευθύνεται ο αφηγητής άμεσα στον αναγνώστη, και λαϊκού λόγου –δημοτική με στοιχεία ντοπιολαλιάς– όταν απευθύνεται έμμεσα σ’ αυτόν μέσω των διαλόγων των ηρώων
(…)
Εντούτοις, ο Βιζυηνός δεν εμμένει στη θεματολογία, στο να επιλέξει δηλαδή ένα σύγχρονο και αληθοφανές αντί ενός ιστορικού θέματος· αυτό που τον ενδιαφέρει πρώτιστα είναι να δείξει τις δύσκολες συνθήκες της ζωής ώστε να αφυπνίσει την συνείδηση του αναγνώστη. Στην ίδια λογική εντάσσεται και η χρήση των λοιπών λαογραφικών στοιχείων στα διηγήματά του. Φαινομενικά μόνο ανταποκρίνονται στο κάλεσμα της ηθογραφίας για απεικόνιση των ηθών και των εθίμων· στην ουσία συμφωνούν με τις ψυχολογικές αναλύσεις των ηρώων του. Αυτό στο οποίο επικεντρώνονται οι συνθέσεις του Βιζυηνού είναι, εν τέλει, η ψυχογράφηση των χαρακτήρων των ηρώων του και ο τρόπος με τον οποίο αυτοί συγκρούονται με τις δομές και τις προκαταλήψεις του περιβάλλοντός τους.
Συνακόλουθα και οι περιγραφές του φυσικού τοπίου, στοιχείο καθαρά ηθογραφικό, δεν έχουν σκοπό να αποδώσουν το ειδυλλιακό του περιβάλλοντος αλλά βρίσκονται «σε ανταπόκριση ή αντίθεση με ανθρώπινες ψυχικές καταστάσεις»
(…)
Ενδιάμεσα, εντούτοις, στην αφήγηση του συγγραφέα παρεμβάλλονται συχνά οι αφηγήσεις των ίδιων των ηρώων του. Η λειτουργία των εγκιβωτισμένων αυτών αφηγήσεων είναι διττή: αφενός εξυπηρετεί στην εξέλιξη της πλοκής και στη δημιουργία ρεαλιστικών ανατροπών και αφετέρου μετέχει στα αυτοβιογραφικά και αυτοαναφορικά στοιχεία των διηγημάτων.
(…)
Ένα άλλο χαρακτηριστικό μοτίβο, εκτός από τα αυτοβιογραφικά και αυτοαναφορικά στοιχεία, στα διηγήματα του Βιζυηνού είναι και το θέμα «της απατηλής συνείδησης και της πλάνης σχετικά με την πραγματικότητα». Οι ήρωες των διηγημάτων του δεν γνωρίζουν δηλαδή ακριβώς τα γεγονότα και τα πραγματικά περιστατικά. Η σύνθεση των διαφορετικών πραγματικοτήτων εκφράζεται μέσα από αντιθέσεις στο επίπεδο του φύλου, της οικογένειας και της εθνικότητας, «αφού οι χαρακτήρες έχουν δύο ταυτότητες ή εκφράζουν διαφορετικές, συχνά συγκρουόμενες, θέσεις».
(…)
Αντί επιλόγου, θα κλείσουμε τη συνοπτική αυτή μελέτη με την κατακλείδα του Beaton για τα διηγήματα του Βιζυηνού: «Πρόκειται για ψυχολογικές αινιγματικές ιστορίες, όχι μόνο ως προς το τι αποκαλύπτουν στον αναγνώστη για τους ήρωες, αλλά ως προς το τι αποκαλύπτουν οι ίδιοι οι ήρωες μέσα στο διήγημα. Ο συνταρακτικός επίσης τρόπος με τον οποίο ο αναγνώστης απορροφάται στο λαβύρινθο των αμφιλογιών οφείλεται στην άρτια τεχνική ικανότητα του Βιζυηνού να παίζει με τις συμβάσεις της ρεαλιστικής αφήγησης».

Τη μελέτη ολόκληρη μπορείτε να τη διαβάσετε στη διεύθυνση:
http://www.archive.gr/modules.php?name=News&file=article&sid=60

12 σχόλια:

Νεφελη είπε...

Γεια σας!

Τυχαία "έπεσα" πάνω στο blog σας, ψάχνοντας για το υπέροχο αυτό έργο του Βιζυηνού που δραματοποιείται φέτος. "Συμμαθήτρια" κι εγώ, τρίτη Λυκείου φέτος και ένα πράγμα έχω να πω...Πάλι καλά που είναι και η λογοτεχνία στο πρόγραμμα, αλλιώς θα τα είχα μάλλον βροντήξει.

Βρίσκω υπέροχες τις συζητήσεις και τα σχόλιά σας πάνω στα κείμενα, θα φροντίσω να σας παρακολουθώ από εδώ και πέρα!

Καλησπέρα από μένα.

Διονύσης Μάνεσης είπε...

Νεφέλη,
Καλώς τη συμμαθήτρια!
Συμμερίζομαι απόλυτα τον πόνο σου για την παρουσία της λογοτεχνίας στις εξετάσεις και τη σημασία της. Όσο και να την εξετάζουν, η λογοτεχνία παραμένει λογοτεχνία, τέχνη, ατίθασο πράγμα, όμορφο, πλούσιο.
Όσο για το "υπέροχο" που λες, για το έργο του Βιζυηνού και εδώ συμφωνούμε. Φοβερά ταξίδια στους ανθρώπους, στο χρόνο και στον ψυχισμό, με ευαισθησία και ακρίβεια ( και πολύ πόνο..) γραμμένα. Αν είσαι στην Αθήνα, να πας στην παράσταση ( Ή κι αν δεν είσαι ακόμα..) Την είχαμε δει και πέρυσι με τους μαθητές μου, θα πάμε και φέτος. Είναι πολύ ενδιαφέρον κάτι που έχεις αναλύσει, μελετήσει, "βιώσει", να βλέπεις πώς το προσεγγίζει κάποιος άλλος, πώς το αποδίδει θεατρικά.
( Αυτό θα το συζητήσουμε αφού δούμε την παράσταση!)

Καλή σου συνέχεια στα διαβάσματα και να απολαύσεις τη φετινή χρονιά μέσα (και) από την ίδια σου την προσπάθεια.
Εννοείται πως η πόρτα της τάξης μας είναι ανοιχτή. Όποτε θες να έρχεσαι.

Νεφελη είπε...

Η αλήθεια είναι πως προγραμματίζουμε με το τμήμα της κατεύθυνσής μου να δούμε την παράσταση, θα μας κάνει πάρα πολύ καλό. Θα με ενδιέφερε να δω τί άλλο θα μπορούσε να είναι αυτή η υπόθεση εκτός από καταπληκτικό διήγημα, κατά πόσο τα...καταφέρνει πάνω στο σανίδι.

Όχι δεν είμαστε στην Αθήνα, είμαστε στην Κόρινθο (το 3ο λύκειο, έχουμε κι εμείς ένα blogάκι, αν και μόλις τώρα το ξεκινήσαμε, fouskes3lyk.blogspot.com). Την έχουμε όμως παράδοση μια μονοήμερη το χρόνο στην Αθήνα!

Εννοείται πως θα έρχομαι στην τάξη σας! Ίσως είναι η πρώτη φορά που λέω αυτή τη φράση με τόσο ενθουσιασμό...Χεχε.

Καλησπέρα και καλή συνέχεια!

Διονύσης Μάνεσης είπε...

Νεφέλη,
Νομίζω τα καταφέρνει μια χαρά και στο σανίδι. Είναι, πιστεύω καλοδουλεμένη παράσταση. Μια ωρίτσα δρόμο είσαστε, θα τα καταφέρετε.
Λοιπόν, πολύ καλή συνέχεια.
( Θα επισκεφτώ και τις φούσκες...με την άδειά σας, βεβαίως - και με προσοχή να μη σκάσουνε! )

Roadartist είπε...

Καλησπέρα! Έχω γράψει κ εγώ εργασία για τον Βιζυηνό....πρόπερσι στη σχολή..αν το ήξερα θα στην έστελνα :) Φιλιά!!!!

Διονύσης Μάνεσης είπε...

Βρε, βρε, καλώς τη Ροδούλα!
Έχεις εργασία για το Βιζυηνό και δεν την έχεις στείλει ακόμα;; Στερείς τη γνώση από μας και τη δόξα από σένα;!
Αφήνω ανοιχτό το mail και την περιμένω! ( Αυτό δεν είναι ούτε παράκληση ούτε ευχή. Διαταγή είναι!!)
Αλήθεια, θες να μας τη στείλεις, να ακούσουμε και μια άλλην άποψη; Καλοδεχούμενη!

iliana είπε...

Είμαι φοιτήτρια του ιστορικου αρχαιολογικου και επεσα πανω στο μπλογκ σας ψαχνωντας στο γκουγκλ για την ηθογραφια!!! Αφηνω σχολιο για να σας πω οτι ειναι υπεροχο το μπλογκ σας και καταπληκτικη η δουλεια σας και οτι χαιρομαι ιδιαιτερα που βλεπω εκπαιδευτικους με ορεξη !!! καλη συνεχεια να εχετε, απο δω και περα θα ειμαι κι εγω αναγνωστρια σε αυτο το μπλογκ !!

Διονύσης Μάνεσης είπε...

iliana,
Σ' ευχαριστώ. Είναι, αλήθεια, υπέροχο να συναντάμε εκπαιδευτικούς με όρεξη. Νομίζω πως αυτό μου φτάνει. Ας μην είναι η δουλειά καταπληκτική. Ας γίνονται λάθη. Ας συνοδοιπορούμε πρώτα με τους μαθητές μας, με όλα τα στραβά μας - ανθρώπινο - κι ας αγαπάμε αυτό που μοιραζόμαστε μαζί τους. Πόσα περισσότερα;
( Φοβάμαι πως με παρέσυρες να γίνομαι διδακτικός και μελό..)

Να είσαι καλά.

Ανώνυμος είπε...

pou mporw na brw tis askhseis pou mas balate?

Διονύσης Μάνεσης είπε...

Ανώνυμε,
Δεν ξέρω για ποιες ασκήσεις λες.
Μπορείς να πας στην αρχική σελίδα του ιστολογίου. Εκεί έχει δυο ασκησούλες για παράλληλα κείμενα.
Αυτές εννοείς;

Ανώνυμος είπε...

συγχαρητηρια!!!!!

Ανώνυμος είπε...

Καλημέρα! Αυτό το μήνυμα δεν θα μπορούσε να γράψει κάτι καλύτερο! Διαβάζοντας αυτό το post μου θυμίζει παλιές καλές συγκάτοικό μου! Πάντα φυλάσσεται κουβέντα γι 'αυτό. Θα διαβιβάσει το παρόν write-up για αυτόν. Αρκετά σίγουρος ότι θα έχει ένα καλό βιβλίο. Πολλές ευχαριστίες για την κοινή χρήση!